Het is moeilijk om over schoonheid te spreken wanneer de wereld buiten uit elkaar lijkt te vallen. Toch stuitte ik juist in deze onrustige dagen, getekend door het nieuws van de oorlogsfronten, op het verhaal achter het ontstaan van de Ode aan de Vreugde. Het herinnerde me eraan dat geen enkel tijdperk ooit “makkelijk” is voor degenen die er middenin zitten.

De illusie van de rechte lijn

We zijn opgegroeid met het idee dat de geschiedenis een rechte lijn is die ons steeds verder wegvoert van de fouten uit het verleden. We bestuderen beurscrashes of wereldoorlogen in de overtuiging dat dit afgesloten hoofdstukken zijn, opgelost door onze voorgangers. Dan pak je je telefoon, zie je de berichten over de stijgende kosten van levensonderhoud of de nieuwe wereldwijde spanningen, en ontdek je dat die rechte lijn slechts een illusie was. We zijn terug bij af.

Het probleem is niet alleen de economie; het is hoe we met de realiteit omgaan. Accepteren dat het systeem waarin we leven fragiel is, vereist een nuchterheid die ons nooit is aangeleerd. En hier trappen we in de val die Schopenhauer zo treffend beschreef:

“Het verschil tussen materiële en intellectuele giffen is dit: de meeste materiële giffen zijn walgelijk van smaak; intellectuele giffen, in de vorm van slechte boeken [of social media feeds], zijn helaas vaak verleidelijk.”

Terwijl je een fysiek gif direct zou uitspugen vanwege de bittere smaak, is intellectueel gif — de notificaties, de achtergrondruis, de gefragmenteerde informatie — ontworpen om ons te behagen. Het trekt ons aan juist terwijl het ons vergiftigt en ons wegvoert van de waarheid.

Kunst als anker (Beethoven en de plicht)

In dit scenario van “verleidelijke giffen” wordt het verhaal van Beethoven een kompas. Er is een verschrikkelijk moment in zijn leven waarop alles instort: zijn gehoor, zijn eenzaamheid, zijn politieke desillusie. Toch schrijft hij: «Alleen de Kunst hield mij tegen om zelfmoord te plegen. Het leek mij onmogelijk de wereld te verlaten voordat ik alles had volbracht waartoe ik mij geroepen voelde.»

Beethoven zag kunst niet als een afleiding, maar als een morele plicht. Ik vraag me af, terwijl ik Tolstoj herlees, of deze missie zijn ware vrijheid was of een vonnis. Misschien is vrijheid niet de afwezigheid van lasten, maar het vermogen om te kiezen welke last we dragen om betekenis te geven aan ons bestaan.

De tijd van de ziel en de sublimatie

De ontmoeting tussen Beethoven en de poëzie van Schiller vond plaats in Bonn, maar het duurde maar liefst 27 jaar voordat het de Negende Symfonie werd. Het is een creatieproces dat alles overleeft. Schiller stierf in de overtuiging dat zijn gedicht een mislukking was, gebroken door het geweld van de geschiedenis. Maar Beethoven nam die “mislukking” en liet haar smelten in de zon van het bewustzijn.

De Ode aan de Vreugde is geen naïef loflied. Het is een vreugde die veroverd is op de pijn. Het is het bewijs dat een kunstwerk niet toebehoort aan de tijd waarin het is bedacht, maar aan het moment waarop een ziel eindelijk klaar is om het gewicht ervan te dragen.

Een houding voor tijden van crisis

Bewustzijn is geen luxe voor tijden van vrede; het is de enige mogelijke houding van vandaag. Stoppen met jezelf te voeden met afleiding is een overlevingsstrategie. Als de buitenwereld buiten je macht ligt, is je kritisch denken het enige dat onder jouw zeggenschap blijft.

De vraag die ik mezelf elke ochtend stel, en die ik ook aan jullie meegeef, is deze: Wanneer de achtergrondruis verstomt, ben je dan in staat om in de stilte te blijven, of zul je ontdekken dat je in die stilte niets te zeggen hebt?