Deze week kwamen mijn lezingen samen op één cruciaal punt: alles begint bij het denken. Maar niet zomaar een gedachte; het gaat om denken dat in lijn ligt met hogere waarden. Hemingway zei ooit: “Moed is gratie onder druk”. Vandaag besef ik dat die gratie voortkomt uit een diep zelfbewustzijn. Zonder helderheid over je eigen waarden regeert de angst; mét die helderheid wordt angst een uitdaging die je recht in de ogen kijkt.

De prioriteit van het Heilige

Terwijl ik Heschel en Ratzinger herlas, dacht ik na over een detail uit Genesis dat we vaak vergeten: “het goede” komt pas op de tweede plaats. Op de eerste plaats staat het heilige. God schiep de dingen in zes dagen en vond ze goed, maar pas de zevende dag, de Sabbat, werd heilig verklaard (lees ook Aantekeningen onderweg – Week 6).

Dit leert ons dat het leven niet alleen draait om “goede dingen” produceren of consumeren. Er is behoefte aan een heilige ruimte, een existentiële opening waar, zoals Millerd zegt, de zorg voor de toekomst plaatsmaakt voor verwondering (wonder). Het terugeisen van je eigen aandacht is de eerste stap om uit de “dwaling” te stappen van een leven dat alleen in functie van het doen staat. In de Nederlandse context noemen we dit vaak ‘onthaasten’, maar het gaat dieper: het is de keuze voor kwaliteit boven kwantiteit.

AI in het onderwijs: Tutor of Afsnijroute?

Deze behoefte aan “aanwezigheid” botst hard met de manier waarop we kunstmatige intelligentie gebruiken, vooral in het onderwijs. Er is veel verwarring, vaak door een gebrek aan technische kennis.

Het risico is niet de AI zelf, maar Detrimental Offloading: het uitbesteden van juist die taken die “frictie” geven en cognitieve inspanning vereisen aan de machine. Hier ontstaat de Prestatie-paradox: studenten boeken op korte termijn betere resultaten, maar op de lange termijn storten hun werkelijke vaardigheden in.

Een echte “AI Tutor” zou geen afsnijroute moeten zijn, maar een versterker van de growth mindset. Het zou moeten werken als het tutorsysteem van Oxford: persoonlijke feedback en scaffolding bieden, zonder de Desirable Difficulties (wenselijke moeilijkheden) weg te nemen. Zonder de inspanning van memoriseren en diepgaand begrip kan kritisch denken simpelweg niet ontstaan.

Skill vs. Knowledge: De valstrik van Einstein AI

Onlangs werd “Einstein AI” ontwikkeld (en vervolgens geblokkeerd), een bot die lessen kon volgen en aantekeningen kon maken voor studenten. Dit raakt de kern: er is een enorm verschil tussen een informatie kunnen vinden (een skill) en een concept werkelijk begrijpen (knowledge).

Secundaire skills — de vaardigheden die onze cultuur vormen — kunnen alleen worden overgedragen via een leerproces dat geen bypass accepteert. Als we AI gebruiken om de begripsfase over te slaan, krijgen we briljante prestaties maar lege geesten.

Zoals Ovidius schreef in zijn Metamorfosen en zoals de filosoof Byung-Chul Han ons herinnert: we zijn verschoven van een “disciplinaire samenleving” naar een “prestatiemaatschappij”. We zijn ondernemers van onszelf geworden, slaven van efficiëntie. Maar kritisch denken is niet efficiënt: het is traag, vermoeiend en vereist dat informatie wordt opgeslagen in ons langetermijngeheugen, niet op een externe server.

De 3 Highlights van de week

1. De moed van waarden: Zelfbewustzijn is het enige schild tegen moderne angst. Als je weet wat telt, verplettert de druk je niet.

2. Pas op voor de “Prestatie-paradox”: Verwar een snel resultaat met AI niet met werkelijk leren. Kwaliteit op de korte termijn maskeert vaak een leegte op de lange termijn.

3. Verdedig de inspanning: Kritisch denken bestaat alleen als gevolg van diepgaand begrip. Het overslaan van de frictie betekent het opgeven van je eigen denkvermogen.