Deze week kreeg ik een bevestiging: dat vreemde gevoel van “stationair draaien” dat we af en toe ervaren, is geen defect, maar een teken van rijping.

Voorbij de finishlijn (Atelische activiteiten)

Terwijl ik wat aantekeningen in mijn “tweede brein” herlas, stuitte ik op een reflectie over de overgang tussen telische activiteiten (doelgericht) en atelische activiteiten (waarbij de waarde in het proces zelf ligt). In de eerste dertig jaar van ons leven is het makkelijk om zonder pauze van het ene doel naar het andere te springen. Maar na verloop van tijd beginnen we de last van dat eeuwige rennen te voelen. We realiseren ons dat geluk nooit “vlak achter de volgende finish” ligt. De ommekeer komt wanneer het proces belangrijker wordt dan het resultaat. Paradoxaal genoeg is het juist wanneer we stoppen met ons te fixeren op het doel, dat de resultaten de verwachtingen overtreffen. Zoals Hunter S. Thompson al zei: het gaat er niet om een doel te vinden, maar om een manier van leven te vinden die ons toestaat onszelf te zijn.

De “Oxford-methode” en de waarde van traagheid

Op zoek naar een manier om deze creativiteit “zonder einddoel” te voeden, kwam ik het studiesysteem van Oxford tegen. Het één-op-één contact tussen tutor en student fascineerde me: elke week een essay, een scherpe vraag en een pittige discussie om elke logische zwakte bloot te leggen. Het herinnerde me eraan hoe essentieel het vandaag de dag is om het Trivium te herstellen (grammatica, logica, retoriek) om niet te verdrinken in gefragmenteerde meningen.

De pijler van dit alles is analytisch lezen. Tegenwoordig wordt langzaam lezen gezien als tijdverspilling. Toch is het alleen door slechts een paar pagina’s per dag te lezen, ze te herlezen en erin te “wonen”, dat we werkelijk in contact komen met de auteur. Woorden zijn dragers van geheugen (filologie); als we ze vluchtig consumeren, nemen we alleen een deel van die waarheid waar. In een tijdperk dat onze concentratie afbreekt, is de tijd nemen om “tijd te verliezen” met een boek van 200 jaar oud een daad van rebellie.

Lees ook Herlees, Begrijp, Transformeer: De Essentie van Diep Lezen

De illusie van het Zelf

Deze zoektocht naar diepgang raakte verweven met een artikel van Maria Popova over het “gevoel van het zelf”. Zij definieert het Zelf als “het verhaal van waarom jij jij bent”. Een illusie gecreëerd door het geheugen om ons een gevoel van continuïteit te geven in een universum dat door toeval wordt gedomineerd.

Ik beoefen nu drie jaar non-duale meditatie dankzij Sam Harris, en het is een keerpunt geweest. Wanneer je de inconsistentie van het ego ervaart, neemt het mededogen voor anderen automatisch toe. Er ontstaat ruimte voor wat Elias Amidon “het eerste moment” noemt: dat minieme ogenblik tussen het moment dat sterft en het moment dat geboren wordt. Het is de ruimte waarin we, volgens de Soefi’s, eindelijk God kunnen ontmoeten.

Tussen Pascal en Leopardi: de verwondering van het er-zijn

Deze gedachtestroom bracht me terug bij Pascal en de Italiaanse dichter Giacomo Leopardi. Er schuilt een vreemde schoonheid in de angst die we voelen tegenover het oneindige.

“Wanneer ik de korte duur van mijn leven overweeg, verzwolgen in de eeuwigheid die eraan voorafgaat en die erop volgt, de kleine ruimte die ik inneem en die ik zie, verzonken in de oneindige onmetelijkheid van de ruimten die ik niet ken en die mij niet kennen, dan schrik ik en verbaas ik mij dat ik hier ben in plaats van daar, want er is geen reden waarom hier liever dan daar, waarom nu liever dan toen.”

Het is hetzelfde gevoel dat Leopardi beschrijft in zijn beroemde gedicht L’Infinito bij het aanschouwen van de “bovenaardse stilte”:

“Maar zittend en starend,
verzin ik in mijn gedachten
onmetelijke ruimten daarachter,
en bovenaardse stilten, en een diepe rust;
waar het hart bijna van schrikt.
En zoals ik de wind hoor ruisen door de bomen,
vergelijk ik die oneindige stilte met deze stem:
en de eeuwigheid komt in mij op.”

Dit is geen depressie, het is de pure menselijke natuur die ontwaakt. Wij zijn eiwitten aangestoken door een doel, materie die hunkert naar Betekenis.

Maria Popova ziet in de Liefde de kracht die ons drijft om deze afgrond te overleven: liefde voor kennis, voor het mysterie, voor schoonheid zonder ambitie. Maar misschien hebben Tolstoj en C.S. Lewis gelijk: liefde is niet de oorzaak, het is het gevolg. De oorzaak is het bewustzijn van het goddelijke in ons, dat niet anders kan dan liefde voortbrengen voor al het andere.