Onlangs bladerde ik door een folder van de protestantse kerk hier in het dorp, toen ik werd geraakt door deze zin: “Hoop begint niet bij antwoorden, maar bij aandacht.”

Het is een zin die totaal tegen de tijdgeest ingaat. We leven in een tijdperk waarin we worden gebombardeerd met kant-en-klare antwoorden, tutorials voor elk probleem en snelle oplossingen. En toch, ondanks al die instructies, lijkt hoop schaars te zijn. Waarom?

De valstrik van “alles is mogelijk”

De filosoof (en toekomstige paus) Joseph Ratzinger identificeerde al in 1968 een probleem dat ons moderne onbehagen perfect verklaart. Ooit geloofden we dat waarheid iets was om te aanschouwen, een solide realiteit waarin we zijn ondergedompeld: Verum est ens, waarheid is het zijn, in al zijn complexiteit.

In de loop van de tijd zijn we echter overgestapt op de opvatting dat alleen datgene waar is wat we kunnen produceren: Verum quia factum, waarheid is dat wat gemaakt is. Ten slotte heeft de technische mentaliteit ons ervan overtuigd dat de waarheid ligt in het “Verum quia faciendum”: waarheid is dat wat mogelijk is om te doen, te reproduceren en te manipuleren.

We zijn gestopt met de wereld te zien als een geschenk, en zijn het gaan zien als een oneindige bouwplaats waarvan wij de enige eigenaren en bouwers zijn. Dit is de valstrik van het doen: de illusie dat alles mogelijk is en dat daarom alles gedaan moet worden. Deze race naar constante efficiëntie beneemt ons de adem en berooft ons, paradoxaal genoeg, van onze hoop. Onze nieuwe mantra is geworden: “(Re)produceer ik, dus ben ik.”

Waarom verkiezen we sociale media boven de grote vragen?

Aandacht is de sleutel om te begrijpen wie we zijn, maar het is doodvermoeiend. Daarom is het zo makkelijk om jezelf drie uur lang te verliezen in reels. Dat is geen simpele luiheid; het is een vluchtstrategie.

Stilstaan bij de realiteit vereist moed, omdat het enorme vragen oproept. De Grieken noemden dit gevoel “Thauma”: een verwondering die ook een beetje angst is, de duizeligheid die we voelen voor het oneindige. De dichter en filosoof David Whyte herinnert ons eraan dat de mens niets anders is dan de ontmoeting tussen wat hij denkt te zijn en wat hem nog onbekend is.

Lees ook: De hersenschim van de gouden jaren: Dialoog over een illusie

Om deze innerlijke “kortsluiting” niet te voelen, kiezen we voor afleiding. Maar zo blijven we gevangen in wat Plato het “niet-zijn” noemde: voor elke manier om werkelijk te zijn, zijn er namelijk oneindig veel manieren om niet te zijn.

Verder kijken dan wat je kunt aanraken

Omdat we ervan overtuigd zijn dat de waarheid alleen datgene is wat technisch reproduceerbaar of rationeel verklaarbaar is, trappen we in de val — die eigenlijk best lomp is — om te geloven dat de realiteit alleen datgene is wat we kunnen meten, kopiëren of kopen. De kwantumfysica alleen al zou genoeg moeten zijn om deze fout aan te tonen.

Leo Tolstoj herinnert ons aan iets revolutionairs: de meest ware dingen zijn juist die dingen die je niet ziet, maar die je wel duidelijk voelt. Tastbare dingen zijn producten van onze zintuigen, en die kunnen worden misleid. Je “ik”, je bewustzijn, is niet iets dat plotseling verscheen toen je werd geboren. Zoals Tolstoj schreef: “Het is alsof ik nooit verschenen ben, maar altijd al heb bestaan.”

Hier stelt Ratzinger de vraag: wat als onze obsessie met het enkel willen constateren van feiten ons verhindert de hele Waarheid te zien? Als we de realiteit beperken tot wat we produceren, vervalsen we uiteindelijk onszelf.

Hoop als thuiskomen

Dit alles brengt ons terug bij Sint-Augustinus en zijn prachtige idee van de “herinnering aan God”.

Stel je voor dat je een afdruk in jezelf hebt: een vervaagde maar krachtige herinnering aan een perfectie en een vrede die je niet kunt vinden in het dagelijkse doen (een concept dat ook C.S. Lewis kende). Hoop is precies dit: het is niet het wachten tot er iets nieuws gebeurt, maar de handeling van aandacht schenken aan die weerspiegeling die we al in ons dragen.

Als je eerlijk bent tegen jezelf, voel je het ook. Het is het deel van ons dat wil terugkeren naar het Geheel. Hoop ontstaat niet wanneer we de oplossing voor onze problemen vinden, maar wanneer we eindelijk stoppen met onszelf af te leiden en aandacht gaan schenken aan wie we werkelijk zijn.